De droge hete zomer heeft plaatsgemaakt voor een klam en vochtig najaar. De stille rust van de zomer is ingeruild voor grote drukte van de herfst. Het trainings- en begeleidingsseizoen is begonnen. Ik vertel je er graag meer over.
September is traditioneel een drukke maand. Er starten veel projecten, ik maak afspraken voor begeleiding en training, doe mijn schrijfwerk en voer nieuwe analyses uit. Ik merk dat kwalitatieve analyse daarbij steeds belangrijker wordt. Kennisinstituten gaan niet louter meer op cijfermatige resultaten af. Focusgroepen en diepte-interviews zijn steeds vaker onderdeel van evaluatieonderzoek. En ook bij hogescholen en overheden spelen de kwalitatieve onderzoeksvaardigheden een steeds grotere rol.
Momenteel bereid ik twee hele leuke incompany trainingen voor. De deelnemers aan deze trainingen voeren fulltime onderzoek uit, of doen dat naast hun lespraktijk. De hamvraag voor beide trainingen is: Hoe kun je betrouwbare en zuivere kwalitatieve analyses doen zonder verzeild te raken in een woud aan codes en thema’s? Achterliggend risico is dat je voor kwalitatieve analyse veel tijd nodig hebt, heel veel tijd. In hoeverre kan en mag je dan AI als ondersteunend hulpmiddel inzetten?
Veel onderzoekers vinden kwalitatieve analyse tijdrovend, ingewikkeld en ze zijn onzeker over de uitkomsten. En ze hebben gelijk: het is ook complex. Je deelt je tekst op in fragmenten. Bij ieder fragment zet je een of meer codes en vervolgens voeg je codes samen in thema’s. Tegelijkertijd moet je ook nog nagaan of de codes relevant genoeg zijn voor je onderzoeksvraag en moet je nadenken over dwarsverbanden. Er zijn geen formules voor en de beste zekerheid die je hebt is overeenstemming met je collega-onderzoekers.
Er zijn verschillende hulpmiddelen voor het efficiënt omgaan met gegevens. Laatst kreeg ik een tijdelijk account voor het programma Dedoose, een online coderingsprogramma met een simpele interface, waarmee je snel en efficiënt codes kunt aanmaken en toekennen. Ook het samenvoegen in thema’s is eenvoudig. In tegenstelling tot programma’s als ATLASti is Dedoose niet duur: je betaalt slechts als je het programma gebruikt.
En dan is er natuurlijk AI. Zelf gebruik ik Claude.ai, om coderingen na te kijken, thema’s te checken en tekst samen te vatten. Daarbij stel ik standaard een incognitovenster in, en gebruik ik geanonimiseerde teksten. Een voorbeeld:
1. Eerst lees en herlees ik een tekst en verdeel dat in fragmenten.
2. Aan ieder fragment ken ik een of meerdere codes toe, sleutelbegrippen. Dat doe ik handmatig, niet met AI. Gebruik je direct die optie, dan loop je het risico dat er talloze irrelevante codes uit komen, een codewoud waar je door de ‘bomen het bos niet meer ziet’. Bij handmatig coderen houd je dat in de hand en bovendien leer je zo je tekst het beste kennen.
3. Na een eerste ronde coderen gebruik ik Claude als check: ik zet de gevonden codes bij de fragmenten en vraag Claude mee te kijken op een aantal criteria zoals relevantie voor de onderzoeksvraag. Het vierogenprincipe dus.
4. Vervolgens groepeer ik codes tot thema’s en ook daarbij roep ik de ondersteuning van Claude in: Claude doet een voorzet voor groeperen en ik loop per ‘groep’ (thema dus) alle codes handmatig na. Dat resulteert in:
a. thema’s volgens het voorstel van Claude;
b. nieuwe of aangepaste thema’s;
c. opname van voorgestelde codes;
d. toevoegen van codes die ik zelf relevant vind.
Op deze wijze dient Claude ter inspiratie en als denktank, maar ik maak de keuzes en neem de beslissingen. Het resultaat is een thema- en codeboek dat efficiënt en effectief is en dat gedeeld kan worden voor inspectie en interpretatie.
Tijdens de incompany trainingen laat ik zien hoe je kunt coderen en thematiseren met het Zesstappenplan (Verhoeven, 2023, 2025). Maar ook laat ik je zien hoe je de hulp van AI of andere tools kunt inroepen, zonder eigenaarschap, kritische distantie en reflectie te verliezen. Maar vooral ga ik het gesprek aan: Wat zijn jullie uitdagingen als je onderzoek doet? Waar loop je tegenaan en hoe kunnen systematische aanpak, software en AI-tools je daarbij helpen? En vooral: Op welke wijze overleg je met collega-onderzoekers? Hoe maak je keuzes in een team waarin ieder met een eigen expertise en mening deelneemt?
Hoeveel ondersteuning van tools en software we ook hebben, de interactie tussen onderzoekers, het gesprek over de processen en uitkomsten is de hoeksteen van goed onderzoek. Wil je meer weten over mijn training, of het gesprek over (kwalitatieve) analyse voeren? Neem gerust contact op.
Verhoeven, N. (2023). Thematische Analyse. Patronen vinden bij kwalitatief onderzoek. Boom.
Verhoeven, N. (2025). Thematische Analyse en AI.https://www.boom.nl/100-19612_Thematische-analyse-met-AI. Boom.